Những Nam Tính - Một Công Trình Kinh Điển Về Nam Tính, Quyền Lực Và Xã Hội
Việc giới thiệu tới công chúng Việt Nam cuốn sách Những nam tính của Raewyn Connell – một công trình kinh điển trong nghiên cứu giới – không chỉ đánh dấu sự hiện diện của một tác phẩm có ảnh hưởng lớn trong xã hội học đương đại, mà còn mở ra một không gian đối thoại học thuật và xã hội về câu hỏi nền tảng: nam tính được tạo ra như thế nào, vận hành ra sao và có thể được biến đổi theo những hướng nào trong bối cảnh khủng hoảng của trật tự giới hiện nay?
Trong đời sống thường nhật, “nam tính” thường được xem như một đặc điểm gắn với sinh học, như một bản chất tự nhiên của đàn ông. Tuy nhiên, các tiếp cận xã hội học và nghiên cứu giới hiện đại chỉ ra rằng nam tính không phải là một thực thể cố định, mà là cấu trúc xã hội được hình thành thông qua các thực hành cụ thể: từ lao động, giáo dục, quân đội, thể thao, tình dục, bạo lực, cho tới các hình thức chăm sóc và kỷ luật cơ thể. Nam tính không “tồn tại sẵn”, mà được tạo dựng, tái sản xuất và hợp thức hóa trong các định chế xã hội và trong những quan hệ quyền lực hằng ngày.
Trên nền tảng đó, Connell đề xuất cách tiếp cận mang tính đột phá khi xem nam tính như một trường các thực hành xã hội đa dạng và mang tính quan hệ, thay vì một thuộc tính đơn nhất. Câu hỏi nghiên cứu không còn là “đàn ông là gì?”, mà chuyển thành “những con người cụ thể trở thành đàn ông như thế nào, trong những bối cảnh xã hội nào, và với những hệ quả gì?”. Cách đặt vấn đề này cho phép nhìn thấy sự tồn tại đồng thời của nhiều kiểu nam tính khác nhau, gắn với vị thế giai cấp, chủng tộc, xu hướng tính dục, điều kiện lao động và cấu trúc quyền lực cụ thể.
Khái niệm có sức ảnh hưởng rộng rãi nhất của Connell – “nam tính bá quyền” (hegemonic masculinity) – cung cấp một công cụ phân tích quan trọng để hiểu cách trật tự giới được duy trì. “Nam tính bá quyền” không nhất thiết là kiểu nam tính phổ biến nhất về mặt số lượng, nhưng là kiểu được chuẩn hóa về mặt biểu tượng và quyền lực, được các định chế xã hội tôn vinh và dùng để chính danh hóa sự thống trị của nam giới nói chung, cũng như sự phân tầng giữa các nhóm nam giới. Bằng cách đó, trật tự nam tính vừa tái sản xuất bất bình đẳng giới, vừa tạo ra thứ bậc trong chính thế giới của đàn ông: có những kiểu nam tính được coi là “chuẩn mực”, trong khi những kiểu khác bị gạt ra rìa, bị kỳ thị hoặc bị xem là lệch chuẩn.
Về mặt cấu trúc học thuật, Những nam tính được triển khai thành ba phần liên kết chặt chẽ.
- Phần I – “Tri thức và các vấn đề của tri thức” xây dựng nền tảng lý luận cho toàn bộ công trình, phê phán những phân tích theo khuynh hướng sinh học giản lược và những cách tiếp cận tách rời nam tính khỏi các quan hệ quyền lực. Việc đưa cơ thể nam giới trở lại trọng tâm thảo luận như một đối tượng nghiên cứu cho phép hiểu nam tính trong mối liên hệ với khoái cảm, đau đớn, bạo lực, lao động và các cơ chế kỷ luật xã hội – qua đó mở ra một khung phân tích phê phán, đa chiều.
- Phần II – “Bốn nghiên cứu về tính năng động của nam tính” dựa trên các nghiên cứu trường hợp và phương pháp “lịch sử đời sống”, cho thấy cách những con người cụ thể “trở thành đàn ông” trong các bối cảnh đời sống khác nhau: gia đình, nhà trường, nơi làm việc, không gian văn hóa đại chúng và các định chế như nhà nước. Thay vì nói về “nam tính nói chung”, Connell chỉ ra sự tồn tại đồng thời của nhiều kiểu nam tính luôn vận động, va chạm và định nghĩa lẫn nhau.
- Phần III – “Lịch sử và chính trị” mở rộng phân tích sang bình diện dài hạn, cho thấy các hình thái nam tính hiện đại là sản phẩm của những điều kiện kinh tế - chính trị cụ thể gắn với chủ nghĩa tư bản, nhà nước hiện đại và trật tự giới toàn cầu. Ở đây, nam tính không còn là vấn đề “riêng tư” của cá nhân, nó trở thành vấn đề chính trị, trong đó các ý niệm về “làm đàn ông” được tranh cãi, thách thức và tái định nghĩa trong không gian công cộng.
Việc giới thiệu Những nam tính trong bối cảnh hiện nay mang ý nghĩa thời sự rõ nét. Khi trật tự giới truyền thống đứng trước những khủng hoảng sâu sắc – từ phong trào nữ quyền, các phong trào vận động vì quyền LGBTQA+, cho tới những biến đổi trong cấu trúc lao động, gia đình và giáo dục – câu hỏi về nam tính là câu hỏi về học thuật, về xã hội và chính trị. Không dừng lại ở mỗi việc phê phán các mô hình nam tính thống trị, Công trình của Connell gợi mở cho tất cả chúng ta những khả thể về các hình thức nam tính khác: loại bỏ việc dựa trên bạo lực, thống trị và loại trừ, mà hướng tới sự công bằng xã hội và quan hệ giới bình đẳng hơn.
